Ta sama rysa na polerowanej tulei może być na obrazie prawie niewidoczna albo wyraźna jak jasna kreska na czarnym tle. Kamera, obiektyw i program są w obu przypadkach te same, zmienia się tylko kąt, pod jakim pada światło. Oświetlenie decyduje o tym, czy cecha, której szukamy, w ogóle trafi do obrazu, a algorytm nie wyciągnie z obrazu kontrastu, którego tam nie ma.
W tym poradniku przechodzę przez decyzje w kolejności, w jakiej warto je podejmować przy kontroli jakości: najpierw cecha i materiał, potem geometria oświetlacza, długość fali i filtry, na końcu tryb pracy i synchronizacja z kamerą. Potem metoda testów na próbkach, tabela i lista pytań przed zakupem.
Najpierw cecha, potem katalog
Częsty błąd przy oświetleniu to wybór z katalogu po kształcie („weźmy pierścień, pasuje na obiektyw”), zanim ktoś odpowie, czego właściwie szukamy. Przewodnik Advanced Illumination wiąże kontrast obrazu z czterema zmiennymi: geometrią (wzajemnym położeniem detalu, oświetlacza i kamery), strukturą światła padającego na detal, długością fali oraz filtrami. Każdą z nich da się zmienić, zanim sięgnie się do algorytmu.
Na początek warto zapytać: czym wada różni się fizycznie od tła? Rysa zmienia kierunek odbicia, plama zmienia kolor albo pochłanianie, brakujący element zmienia obrys, a zgnieciona krawędź zmienia wysokość. Każdej z tych różnic odpowiada inny typ oświetlenia. Ten sam przewodnik radzi, żeby przy nowym stanowisku ustalić oświetlenie jako pierwsze, a podawanie detali i osłony zaprojektować wokół niego. Rzadko można sobie na to pozwolić, ale warto przynajmniej nie zamykać mechaniki przed testami światła.
Geometria: jasne pole i ciemne pole
Podstawowy podział dotyczy tego, dokąd trafia światło odbite od gładkiej powierzchni. W jasnym polu (bright field) odbicie wpada do obiektywu, więc gładka powierzchnia jest jasna, a wady, które rozpraszają światło, są na niej ciemniejsze. W ciemnym polu (dark field) światło pada nisko, zwykle pod kątem mniejszym niż 45° do powierzchni, odbicie zwierciadlane ucieka w bok, a do kamery trafia tylko to, co rozproszą rysy, krawędzie, wytłoczenia i zabrudzenia. Tło jest wtedy ciemne, a wady jasne.
Pomaga prosta konstrukcja nazywana regułą „W” (opisuje ją Smart Vision Lights): linie poprowadzone od środka obiektywu do krawędzi pola widzenia odbija się lustrzanie względem osi optycznej i przedłuża na zewnątrz, a razem tworzą kształt litery „W”. Oświetlacz wewnątrz powstałej litery „W” daje jasne pole, na zewnątrz i nisko daje ciemne pole.
Pierścieniowe i liniowe
Oświetlacz pierścieniowy (ring light) montuje się wokół obiektywu. Daje kierunkowe jasne pole, które dobrze działa na matowych, płaskich detalach. Na błyszczących powierzchniach zwykle zostawia jasne refleksy w kształcie pierścienia. Oświetlacze liniowe (bar lights) stawia się wokół przenośnika, często parami po przeciwnych stronach, żeby wyrównać jasność w polu widzenia. Ustawione pod niskim kątem dają kierunkowe ciemne pole.
Kopułowe i płaskie rozproszone
Oświetlacz kopułowy (dome) oświetla detal z wielu kierunków i pod wieloma kątami jednocześnie, co daje efekt pochmurnego dnia: bez cieni i bez ostrych refleksów. To pierwszy kandydat dla wypukłych, błyszczących i pogiętych powierzchni, takich jak dno puszki, folia na opakowaniu czy chromowany element. Dwa warunki, o których łatwo zapomnieć: kopuła musi być wystarczająco duża względem detalu i zamontowana blisko niego, inaczej przestaje działać jak źródło rozproszone. Do tego otwór na kamerę w szczycie kopuły odbija się w lustrzanych detalach jako ciemna plama. Płaskie oświetlacze rozproszone (flat diffuse) pracują z większej odległości, ale na zakrzywionych powierzchniach lustrzanych wypadają słabiej niż kopuła.
Koaksjalne
Światło koaksjalne (coaxial, on-axis) przechodzi przez płytkę półprzepuszczalną (beam splitter) i pada na detal wzdłuż osi optycznej kamery. Na płaskich, lustrzanych powierzchniach (polerowany metal, szkło, płytka krzemowa) gładki obszar odbija światło prosto do obiektywu i jest jasny, a każde miejsce pochylone, zarysowane lub wytrawione odbija je w bok i wychodzi ciemne. To dobre narzędzie do grawerów, kodów 2D nanoszonych laserowo na płaskie detale i nierówności na płaskich powierzchniach. Gdy kod leży na dnie zagłębienia, ściany zagłębienia mogą zniweczyć efekt i trzeba przetestować inne geometrie.
Podświetlenie
Podświetlenie (backlight) stoi za detalem, naprzeciw kamery. Detal zasłania światło, więc na obrazie widać ostry, ciemny obrys na jasnym tle. Tak mierzy się wymiary, sprawdza otwory, szczeliny, wyprowadzenia elementów i obecność części. Przy materiałach półprzezroczystych, na przykład wstędze folii przed formowaniem worków albo tkaninie, podświetlenie liniowe pokazuje perforacje i błędy splotu. W takich zadaniach oświetlacz zwykle pracuje w trybie ciągłym, bez błysków.
Ciemne pole i niski kąt
Pierścień niskokątowy albo para oświetlaczy liniowych ustawionych prawie równolegle do powierzchni to klasyczny sposób na rysy, wgniecenia i kurz na gładkich detalach. Ceną jest mała odległość robocza i wrażliwość na wysokość detalu, bo przy jej zmianie zmienia się kąt padania.
Strukturalne i laserowe, czyli 3D
Gdy wada dotyczy wysokości lub kształtu (brakująca ścieżka kleju, za niski lut, zdeformowana uszczelka), dwuwymiarowy obraz często nie wystarczy. Wtedy na detal rzuca się znany wzór: linię lasera, siatkę albo serię prążków, a kształt wylicza się z tego, jak wzór się odkształca. Stemmer Imaging opisuje laser jako wybór właśnie wtedy, gdy potrzebne jest światło strukturalne do triangulacji i profilowania 3D albo bardzo dużo światła na małym obszarze. Obok triangulacji i światła strukturalnego w przemyśle stosuje się też stereowizję i pomiar czasu przelotu (time-of-flight), ale to już temat na osobny tekst. Przy laserze i UV dochodzą wymagania bezpieczeństwa oczu, które trzeba sprawdzić w dokumentacji konkretnego urządzenia.
Długość fali, filtry i polaryzacja
Kolor światła działa jak drugi suwak kontrastu. Zasada, którą powtarza kilka przewodników producentów: światło w kolorze podobnym do koloru cechy rozjaśnia ją, a światło w kolorze dopełniającym ją przyciemnia. Czerwony nadruk pod czerwonym światłem prawie znika, pod zielonym robi się ciemny. Typowe oświetlacze monochromatyczne mają długości fali około 470 nm (niebieski), 525 nm (zielony), 625 nm (czerwony), a w podczerwieni 850–940 nm.
Kilka zależności, które przydają się w praktyce:
- Niebieski rozprasza się na powierzchni silniej niż czerwony, więc lepiej pokazuje płytkie struktury, na przykład grawer laserowy albo detale na czarnej gumie. Z praktyki: przy powierzchniach o wysokim połysku testy ze światłem niebieskim i czerwonym dawały zupełnie inne wyniki.
- Podczerwień (IR) wyrównuje różnice wynikające z koloru, bo odbicie zależy wtedy bardziej od materiału i faktury niż od barwy. Przenika też przez część tuszów i tworzyw lepiej niż światło krótkofalowe.
- Ultrafiolet (UV, ok. 365–405 nm) wzbudza fluorescencję. Na obrazie pojawiają się wtedy kleje, powłoki, smary, zanieczyszczenia i znaczniki zabezpieczające, których w świetle widzialnym nie widać.
- Krótkofalowa podczerwień (SWIR, short-wave infrared, ok. 1 000–1 700 nm) pokazuje różnice w zawartości wody i pozwala zajrzeć przez niektóre tworzywa, ale wymaga osobnej klasy kamer.
Przy wyborze długości fali trzeba sprawdzić, czy kamera ją w ogóle dobrze widzi. Zgodnie z normą EMVA 1288 producenci podają sprawność kwantową (quantum efficiency) matrycy w funkcji długości fali. W przykładowym pomiarze z normy sprawność wynosi około 0,25 w zakresie 500–700 nm, około 0,09 przy 900 nm i około 0,02 przy 1 000 nm. Przy takiej matrycy oświetlacz 940 nm musi dać znacznie więcej światła niż czerwony albo trzeba wydłużyć ekspozycję.
Filtry na obiektywie wzmacniają ten efekt. Filtr pasmowy (bandpass) przepuszcza wąski zakres wokół długości fali oświetlacza i odcina resztę, w tym większość światła z hali. Filtry barwne działają na tej samej zasadzie kolorów dopełniających co oświetlacz. Uwaga: wąski filtr nic nie da, jeśli sam oświetlacz jest biały, bo odetnie większość jego własnego światła.
Polaryzacja skrzyżowana (cross polarization) to sposób na odblaski. Jeden filtr polaryzacyjny (polaryzator) montuje się na oświetlaczu, drugi (analizator) na obiektywie, a ich osie ustawia się pod kątem 90°. Odbicie zwierciadlane zachowuje polaryzację i zostaje wycięte, światło rozproszone przez powierzchnię częściowo przechodzi. Filtry polaryzacyjne pochłaniają sporą część światła, więc oświetlacz musi mieć zapas mocy. Ten sam układ z podświetleniem pokazuje naprężenia w przezroczystych tworzywach.
Praca błyskowa i synchronizacja z kamerą
Oświetlacz LED może świecić ciągle, być włączany na czas zdjęcia (tryb bramkowany, gated, impulsy rzędu dziesiątek milisekund) albo pracować błyskowo z przesterowaniem (strobe overdrive), czyli prądem wielokrotnie większym od dopuszczalnego w pracy ciągłej, ale przez bardzo krótki czas. Advanced Illumination podaje impulsy od 1 µs do kilku milisekund, przy czym najlepszy zysk daje zwykle zakres 50–500 µs, a współczynnik wypełnienia (duty cycle, stosunek czasu świecenia do okresu) musi być niski, typowo od poniżej 0,1% do 2%. Ten sam producent szacuje zysk jasności na 5–10 razy powyżej wartości znamionowej, pod warunkiem użycia odpowiedniego sterownika.
Po co to wszystko? Krótki, mocny błysk zamraża ruch i dominuje nad światłem zewnętrznym. Diody świecące przez ułamek czasu też mniej się grzeją. Czas błysku wyznacza się z prędkości linii. Przykład: pole widzenia ma 100 mm wzdłuż kierunku ruchu, kamera ma w tym kierunku 2 000 pikseli, więc jeden piksel odpowiada 0,05 mm na detalu. Przy przenośniku jadącym 0,5 m/s detal przesuwa się o jeden piksel w 0,05 mm / 500 mm/s = 100 µs. Dłuższa ekspozycja rozmyje krawędzie o więcej niż piksel, co przy pomiarach zwykle jest już za dużo. Wynik mieści się w zakresie, w którym przesterowanie działa najlepiej.
Błysk musi trafić w czas naświetlania matrycy, więc kamera i sterownik oświetlacza dostają sygnał wyzwalający (trigger) z tego samego źródła (czujnik, enkoder) albo sterownik jest wyzwalany z wyjścia kamery. Limity sterownika, czyli prąd impulsu, wypełnienie i częstotliwość powtarzania, trzeba sprawdzić przy docelowej wydajności linii.
Typowe problemy na linii
Odblaski na metalu i folii. Jeśli refleks przykrywa cechę, kolejność prób jest zwykle taka: kopuła (detale wypukłe), światło koaksjalne (płaskie lustra), ciemne pole (gdy szukamy rys, a nie nadruku), polaryzacja skrzyżowana (gdy geometrii nie da się zmienić). Na folii termokurczliwej i opakowaniach z połyskiem lokalne zagięcia tworzą refleksy w przypadkowych miejscach, więc test na kilku sztukach z jednej partii nie wystarczy.
Zmienne światło zewnętrzne. Okna albo lampa ostrzegawcza sąsiedniej maszyny wystarczą, żeby obraz zmieniał się w ciągu dnia. Advanced Illumination wymienia trzy praktyczne środki: mocne, krótkie błyski, osłonę fizyczną i filtry pasmowe. Najlepiej działają razem. Objaw bywa taki, że system rano przechodzi testy, a po południu, przy słońcu w oknach, zaczyna odrzucać dobre detale.
Widziałem to w praktyce: kiedy na stanowisko wpada światło dzienne przez okno, pora dnia może zupełnie zmienić wyniki odczytu i wykrywania.
Starzenie diod. LED nie przepala się nagle jak żarówka, tylko stopniowo traci jasność. CCS zaleca wymianę, gdy obrazy są ciemne, a podniesienie jasności w sterowniku już nie pomaga. Do tego dochodzi rozrzut między egzemplarzami: nowy oświetlacz tego samego typu może świecić inaczej niż stary, więc po wymianie trzeba sprawdzić progi. Skalę pokazuje przykład Gardasoftu: przy prostym pomiarze narzędziem typu suwmiarka (caliper) zmiana poziomu światła o 10% przesuwa wynik o 0,5%. Warto więc mieć w polu widzenia wzorzec referencyjny albo logować średnią jasność obrazu.
Przegrzewanie. Ciepło skraca życie diod i obniża ich jasność, a wraz ze wzrostem temperatury złącza widmo przesuwa się w stronę dłuższych fal. Zaraz po włączeniu jasność zmienia się, zanim oświetlacz osiągnie równowagę cieplną. Pomaga praca impulsowa i dobre odprowadzenie ciepła przez mocowanie. Sterownik powinien regulować prąd, a nie napięcie, bo jasność LED zależy od prądu, a mała zmiana napięcia daje dużą zmianę strumienia świetlnego.
Metoda doboru krok po kroku
1. Zbierz próbki. Detale dobre, wadliwe z każdego typu wady i, co najważniejsze, detale z granicy tolerancji. Dołóż sztuki z różnych partii, kolorów i dostawców materiału. Oświetlenie dobrane na jednej idealnej sztuce potrafi zawieść już przy pierwszej partii z innym odcieniem materiału.
2. Opisz cechę i warunki. Fizyczna różnica wady i tła, odległość robocza, miejsce na oświetlacz, prędkość linii, zmienność położenia detalu.
3. Testuj w ciemni. Ta sama kamera, obiektyw i ustawienia, zmienia się tylko oświetlenie. Sprawdź 3–4 techniki (np. pierścień, kopułę, koaksjalne, ciemne pole), potem 2–3 długości fali dla najlepszej. Zapisuj każde zdjęcie z opisem ustawienia, kąta i odległości.
4. Wyraź kontrast liczbą. Wybierz obszar cechy i obszar tła i policz kontrast jako (Imax − Imin) / (Imax + Imin). Ważniejsze od kontrastu na jednej próbce jest to, czy najgorsza wadliwa sztuka jest wyraźnie oddzielona od najgorszej dobrej. Jeśli rozkłady jasności się nakładają, oświetlenie jeszcze nie jest gotowe, niezależnie od tego, jak dobrze wygląda pojedyncze zdjęcie.
5. Sprawdź odporność. Przesuń detal o kilka milimetrów, pochyl go, zmień wysokość, zapal światło w pomieszczeniu. Dobra konfiguracja traci trochę kontrastu, ale nie gubi wady.
6. Dobierz tryb pracy. Z prędkości linii policz maksymalny czas ekspozycji, a z niego potrzebę błysku, sterownika i filtra.
7. Potwierdź na linii. Advanced Illumination pisze wprost, że testów na stanowisku nic nie zastąpi: dopiero tam wychodzą drgania, kurz, światło z hali i rzeczywista zmienność detali.
W projektach, przy których pracowałem, takie testy robił zwykle integrator albo dostawca sprzętu.
Tabela: wada lub materiał → typ oświetlenia
| Wada / materiał | Od czego zacząć | Na co uważać |
|---|---|---|
| Rysy, wgniecenia, wytłoczenia na gładkim metalu lub tworzywie | ciemne pole, pierścień niskokątowy lub para oświetlaczy liniowych | mała odległość robocza, wrażliwość na wysokość detalu |
| Nadruk lub kod na wypukłej, błyszczącej powierzchni (puszka, folia, chrom) | kopuła | rozmiar kopuły, montaż blisko, ciemna plama od otworu kamery |
| Grawer, kod 2D lub nierówność na płaskiej lustrzanej powierzchni | światło koaksjalne | detal musi leżeć płasko, prostopadle do osi |
| Wymiary, kontur, otwory, obecność elementu | podświetlenie | detale przezroczyste dają słaby obrys |
| Perforacje i błędy w półprzezroczystej wstędze (folia, tkanina) | podświetlenie liniowe | zwykle praca ciągła zamiast błysku |
| Rozróżnienie kolorów na kamerze monochromatycznej | światło monochromatyczne w kolorze podobnym lub dopełniającym | kolory partii mogą się zmieniać |
| Kolorowy nadruk przeszkadza w kontroli kształtu lub tekstury | podczerwień | sprawność kamery w IR, filtr pasmowy |
| Kleje, powłoki, smary, zanieczyszczenia | UV, fluorescencja | filtr na obiektywie, bezpieczeństwo oczu |
| Płytkie struktury, czarna guma, grawer laserowy | niebieskie światło | efekt zależy od materiału, porównaj z czerwonym |
| Odblaski, których geometrią nie da się usunąć | polaryzacja skrzyżowana | strata światła, potrzebny zapas mocy |
| Naprężenia w przezroczystych tworzywach | podświetlenie z polaryzatorem i analizatorem | materiał musi być dwójłomny |
| Wysokość, objętość, kształt 3D (kleje, luty, uszczelki) | laser liniowy (triangulacja) lub światło strukturalne | cienie i odbicia na błyszczących detalach, bezpieczeństwo lasera |
| Wilgotność, materiał organiczny | SWIR | osobna, droższa klasa kamer |
Tabela wskazuje, od czego zacząć testy. Te same rysy na matowym i na lustrzanym metalu mogą wymagać innego oświetlacza.
Checklista przed zakupem
- Czy mam próbki dobre, wadliwe i graniczne, z kilku partii?
- Czy mam zmierzony kontrast dla wybranej konfiguracji?
- Jaka jest dostępna odległość robocza i miejsce montażu (kopuła i ciemne pole wymagają bliskości detalu)?
- Jaki maksymalny czas ekspozycji wynika z prędkości linii i czy potrzebuję pracy błyskowej?
- Czy kamera ma wystarczającą sprawność kwantową przy wybranej długości fali (karta EMVA 1288)?
- Jak odetnę światło zewnętrzne: osłona, filtr pasmowy, błysk?
- Czy sterownik steruje prądem, przyjmuje wyzwalanie z kamery lub enkodera i obsługuje wymagany prąd impulsu, wypełnienie i częstotliwość?
- Czy stopień ochrony IP, zakres temperatur i wymagania bezpieczeństwa oczu (laser, UV) pasują do stanowiska?
- Jak będę wykrywać spadek jasności (wzorzec, log jasności) i co zrobię przy wymianie oświetlacza na nowy egzemplarz?
- Czy dostawca pozwala przetestować oświetlacz na moich próbkach przed zakupem?
Na koniec
To oświetlacz decyduje, co kamera w ogóle zobaczy. Dlatego testy w ciemni z pudełkiem próbek i kilkoma oświetlaczami warto zrobić, zanim zacznie się stroić progi w programie. Jeśli po takich testach najgorsza wadliwa sztuka nadal wygląda podobnie do najgorszej dobrej, trzeba wrócić do geometrii i koloru światła, zanim ktoś zaproponuje większą sieć neuronową.
Źródła
- Advanced Illumination, „A Practical Guide to Machine Vision Lighting”
- Advanced Illumination, „The Mechanics of Strobe Overdriving LED Lights for Machine Vision Applications”
- Smart Vision Lights, „How to Choose the Right Machine Vision Light”
- Gardasoft, „Six Essential Considerations for Machine Vision Lighting”
- CCS, „LED Precautions”
- TPL Vision, „Machine Vision Lights: The Complete Guide”
- Stemmer Imaging, „Illumination for Machine Vision”
- Basler, „3D Image Processing”
- Cognex, „Machine Vision Lighting Techniques”
- Edmund Optics, „Machine Vision Filter Technology”
- Edmund Optics, „Contrast”
- EMVA, Standard 1288, Release 4.0 Linear
- 1stVision, „How to Calculate Exposure Times for Machine Vision Cameras”
Dostęp do wszystkich źródeł: 19.11.2026.



